بیماری ذخیرهای آهن (Iron Storage Disease) یا هموکروماتوز (Hemochromatosis)
بیماری ذخیرهای آهن (Iron Storage Disease) یا هموکروماتوز (Hemochromatosis) یکی از شایعترین و خطرناکترین بیماریها در مرغ مینا است ، زیرا مستقیماً به تغذیه و مدیریت این پرنده مرتبط میشود.
این بیماری یک اختلال متابولیک است که در آن آهن بیش از حد در بدن، به ویژه در کبد، ذخیره شده و باعث سمیت و نارسایی کبد میشود.
علت بیماری چیست؟
مرغ مینا (و برخی پرندگان دیگر مانند مرغ بهشتی و سار و توکانها) به طور ژنتیکی فاقد مکانیزم کارآمد برای دفع آهن اضافی از بدن هستند. وقتی آهن دریافتی از رژیم غذایی بیش از نیاز بدن باشد، در بافتها (عمدتاً کبد) انباشته شده و مانند یک سم عمل میکند و باعث مرگ سلولها و در نهایت نارسایی کبد میشود.
علائم بالینی بیماری
علائم معمولاً زمانی ظاهر میشوند که آسیب کبدی کاملا پیشرفت کرده است. این علائم شامل:
- بیحالی و افسردگی: پرنده بیشتر وقتش را در کف قفس میگذراند.
- کاهش اشتها و کاهش وزن
- تغییر رنگ مدفوع: ممکن است مدفوع به رنگ زرد-سبز درآید.
- دشواری در تنفس (Dyspnea): به دلیل فشار ناشی از بزرگ شدن کبد به کیسههای هوایی.
- تورم شکم (Ascites): تجمع مایع در حفره شکمی به دلیل نارسایی کبد.
- تغییر رنگ پوست و پرها: ممکن است پرها کدر و ژولیده به نظر برسند.
- مرگ ناگهانی: در بسیاری از موارد، اولین علامت، مرگ ناگهانی پرنده است.
روشهای تشخیص
یک دامپزشک متخصص پرندگان زینتی از روشهای زیر برای تشخیص استفاده میکند:
1. آزمایش خون (CBC & Biochemistry): افزایش آنزیمهای کبدی (مانند AST, LDH) و افزایش سطح آهن خون (Serum Iron) و فریتین.
2. رادیوگرافی (X-ray): بزرگ شدن کبد و وجود مایع در حفره شکمی را نشان میدهد.
- سونوگرافی: برای ارزیابی دقیقتر بافت کبد.
- بیوپسی (نمونهبرداری) کبد: قطعیترین روش تشخیص است که میزان آهن ذخیره شده را به طور مستقیم اندازهگیری میکند. این کار معمولاً تحت بیهوشی و با استفاده از لاپاروسکوپی انجام میشود.
روشهای درمان
درمان این بیماری ترکیبی از درمان پزشکی و تغییرات اساسی در رژیم غذایی است. درمان قطعی وجود ندارد، اما میتوان بیماری را مدیریت و سرعت پیشرفت آن را کند کرد.
۱. درمان دامپزشکی :
- فلبوتومی (خونگیری): این مؤثرترین روش برای کاهش سریع سطح آهن بدن است. در این روش مقدار معینی خون از پرنده گرفته میشود. این کار باید به طور منظم (مثلاً هر چند هفته یکبار) تکرار شود تا سطح آهن به حد نرمال برسد.
- داروهای شلاتهکننده آهن (Iron Chelators): داروهایی مانند دفروکسامین (Desferal) میتوانند به آهن متصل شده و آن را از طریق ادرار دفع کنند. تجویز و مصرف این داروها حتماً باید تحت نظر دامپزشک باشد.
۲. تغییرات رژیم غذایی (مهمترین بخش درمان و پیشگیری):
هدف، کاهش دریافت آهن به حدود ۵۰-۱۰۰ ppm (قسمت در میلیون) است.
- استفاده از پلتهای مخصوص پرندگان حساس به آهن: این پلتها (مانند Mazuri Soft-Bill Diet یا Harrison's Bird Foods) به طور علمی فرموله شدهاند تا آهن کمی داشته باشند.
- حذف یا محدود کردن غذاهای پرآهن:
- گوشت قرمز
- غذاهای غنیشده با آهن (مانند بسیاری از پلتهای معمولی طوطی یا نان و بیسکویت)
- مولتی ویتامینهای حاوی آهن
- بسیاری از میوههای خشک تجاری
ومحدود کردن عواملی جذب آهن را در بدن زیاد می کنند مثل مرکبات )پرتغال ،نارنگی،لیمو، کیوی) به علت داشتن ویتامن c
عدم استفاده از میوه هایی مانند کشمش ، مویز ، انگور و خرما
- استفاده ازمیوه ها و غذاهای کمآهن مجاز:
- میوهها: سیب، موز، گلابی، هندوانه، پاپایا، توتها (به مقدار متعادل).
- سبزیجات: کدو سبز، خیار، کلم بروکلی، هویج پخته.
- منابع پروتئینی کمآهن: مقدار بسیار کم مرغ پخته بدون چربی یا تخم مرغ آبپز سفت.
- آب تصفیه شده: از آب تصفیه شده یا آب فیلتر شده استفاده کنید، زیرا آب لولهکشی ممکن است آهن بالایی داشته باشد.
روشهای پیشگیری
پیشگیری، کلید اصلی است، زیرا آسیب کبدی غیرقابل برگشت است.
1. تغذیه اصولی از ابتدا: پایه رژیم غذایی مرغ مینا باید پلت مخصوص پرندگان حساس به آهن باشد (حدود ۵۰-۶۰٪ رژیم). مابقی رژیم را میوهها و سبزیجات کمآهن تشکیل دهد.
2. آب مناسب: همیشه از آب تصفیه شده استفاده کنید.
3.پرهیز از مکملهای خودسرانه: بدون تجویز دامپزشک، از هیچ مکمل ویتامینی یا معدنی استفاده نکنید.
4.چکاپ منظم دامپزشکی: حتی اگر پرنده شما سالم به نظر میرسد، سالی یکبار برای معاینه و در صورت لزوم آزمایش خون به دامپزشک مراجعه کنید. این کار به ویژه برای پرندگان مسنتر حیاتی است
5.استفاده از چای سیاه به میزان 15 گرم در 500 گرم پلت مرغ مینا به علت داشتن تانن که جذب آهن را محدود می کند
بیماری ذخیرهای آهن در مرغ مینا یک قاتل خاموش است. بهترین استراتژی، پیشگیری مادامالعمر از طریق یک رژیم غذایی صحیح و مدیریت شده است. اگر پرنده شما به این بیماری مبتلا شده، بدانید که درمان، یک فرآیند مداوم و مادامالعمر برای مدیریت بیماری است و موفقیت آن به تشخیص زودهنگام و پایبندی دقیق به برنامه درمانی بستگی دارد
